HỘI CHÙA

Hằng năm, chùa mở hội, không hối hả, mà đón khách dần từ rằm tháng giêng và tiễn khách về vào rằm tháng ba (âm lịch). Hội chùa Hương là lễ hội tôn giáo được cả nước ngưỡng mộ và là lễ hội có không gian rộng và thời gian dài nhất. Dịp đông vui là từ 15 đến 20 tháng 2 (ÂL). Tương truyền ngày 19-2 là ngày sinh, và ngày 18-2 là ngày hóa của Bà Chúa Ba (tức Phật Bà Quan Âm Bồ Tát), nên hai ngày ấy không khí nhộn nhịp khác thường. Nhưng thực ra, từ mồng 6 tháng giêng cửa chùa đã mở, hưởng ứng “Lễ mở cửa rừng” của địa phương, chào mời lứa khách đầu tiên, nhận mừng xuân mới.
Lễ mở cửa rừng Lễ khai sơn hay lễ mở cửa rừng tiến hành ở đền Trình (Ngũ Nhạc). Đền không lớn, kiến trúc kiểu chữ tam - ba lớp - mang dáng “Thượng sơn lâu đài, hạ sơn lưu thủy”.

Đền ở phía trước núi và lưng gắn vào núi. Đất này “dữ”, cọp thường về, vì vậy đền thờ Sơn Thần - tức ông Hổ - một tín ngưỡng vật thiêng. Sau Sơn Thần chuyển hóa thành Nhân Thần và được lịch sử hóa. Thần phả cho biết Hùng Lang, tướng của Thánh Gióng, đã chém được Thạch Linh, viên tướng giặc Ân lợi hại. Lễ mở cửa rừng vào sáng mồng 6 tháng giêng, một nghi lễ tiền nông nghiệp của cư dân vùng sơn cước, tạ Chúa rừng, thần Núi, cầu mùa và cầu an, được cử hành nghiêm túc, vui tươi, mở đầu cho một năm làm ăn may mắn. Chỉ sau lễ này, từ mùng 7 dân làng mới được phép vào rừng khai thác lâm thổ sản và săn bắn. Đền Trình (Ngũ Nhạc), ngôi đền đầu tiên nằm trong hệ thống đền chùa của tuyến Hương Tích, nên lễ mở cửa rừng, từ đó, cũng là bắt đầu Lễ mở cửa chùa - hội chùa Hương - hội leo núi, thưởng ngoạn danh lam và kỳ quan đất nước.

Sự làm quen và nhập thân vào hội chùa cùng sự thưởng ngoạn cảnh Hương Sơn kỳ thú, cao rộng, bề thế của quần thể hang - động - núi - rừng, chùa - miếu, khách như lạc vào cõi bồng lai, tiên cảnh. Cảm xúc hư, thực đan xen nâng tâm hồn bay bổng, phiêu diêu. Tới đâu, trước hang động hay núi rừng, dấu tích lịch sử và văn hóa như đã in hằn vào thiên nhiên và đã được định vị. Ven núi có hang Sơn - Thủy hữu tình, hang Long Vân, hang Cá. Trên cao có hang Hồng sơn, hang Sũng Sàm, hang Trú Quân, động Tiên, động Tuyết, động Hương Tích. Con người đến với thiên nhiên bằng tấm lòng bè bạn, đặt tên cho động, cho hang; rồi xây chùa, lập điện tôn thành những chùa động hang độc đáo; tạo nên cái thiêng, cái đẹp; để rồi lại chính con người thăm viếng, ngưỡng mộ, phụng thờ và hưởng thụ thành quả về niềm thành tín của mình: chùa Tuyết, chùa Cá, chùa Cây Khế, chùa Hinh Bồng, chùa Tiên, đền Cửa Võng, suối Giải Oan... Hành động nhất quán nối tiếp nhau của nhiều thế hệ đó đã bộc lộ một triết lý sống dân dã chân thực nên mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Con người cùng giới tự nhiên hóa thành một thể thống nhất. Động Hương Tích đã định vị cho giá trị của chùa Hương, hội chùa Hương. Chúa Trịnh Sâm, nhân chuyến đi tuần thú qua đây năm Canh Dần (1770) đã cảm động, đặt bút tặng Hương Tích 5 chữ vàng “Nam thiên đệ nhất động” (Động đẹp nhất trời Nam), được khắc thành 5 chữ lớn trên trán động.

Cửa động đẹp như “miệng rồng” hai cây chò cao vút, có tuổi trăm năm, thẳng đứng hai bên, lúc nào cũng như nghiêm chỉnh chào khách tới. Qua miệng rồng, những bậc đá liên tiếp dẫn khách đi xuống sâu dần. Vào động như bắt đầu một cõi sống khác huyền bí nhưng nhẹ nhõm, cõi sống của Tiên, của Phật, đại lượng từ bi. Trí tưởng tượng của người xưa trao truyền cho người sau, chiêm nghiệm và thừa nhận.

Biết bao nhũ đá long lanh, lấp lánh, nhờ ánh sáng mờ ảo của lửa đèn, lửa nến; đủ hình đủ vẻ, là những tác phẩm tuyệt mỹ mà tạo hóa dành cho con người sau hàng triệu năm thầm lặng trau chuốt. Con người lại có thói quen nhân bản, đặt tên cho nhũ đá vừa theo tượng hình, vừa theo niềm ước mơ đồng nội: Đụn Gạo, Cối Giã, Sữa Mẹ, Cây Bạc, Cây Vàng, Núi Cô, Núi Cậu, Né Kén, Chuồng Lợn... Tới đây thăm cảnh, cũng để cúng, để cầu. Ai mong con thì xoa đầu núi Cô, núi Cậu; ai mong của, thì cầu ở Cây Bạc, Cây Vàng; ai cầu sức khỏe thì đến với “Bầu Sữa Mẹ”; ai nuôi tằm thì đến bên “Né Kén”; ai nuôi lợn mong lợn hay ăn mau lớn thì đến bên “Chuồng Lợn”... Cửa Phật đáp ứng mọi điều cầu mong bình dị và hướng con người tới điều thiện trong cuộc sống... Một toàn cảnh chùa Hương hoàn chỉnh về không gian và thời gian hội, đã mang lại cho con người cảm giác phân thân, hành hương - du lịch.

Con người, lần nữa, như được hoàn thiện chính bản thân. Phân thân nhưng là để hòa nhập và để tự nhận thức đầy đủ hơn về bản thân. Chính cái cảm nhận riêng tư của mỗi người ấy đã tạo nên sắc thái văn hóa cho Hương Sơn và Hội chùa Hương.